मुखको घाउको उपचार
歯科ハミール高田88 प्रमुख डाक्टर
Masashi Motegi
नमस्ते। म प्रमुख डाक्टर Masashi Motegi हुँ।
मुखको घाउलाई “आफैँ निको भइहाल्छ” भनेर प्रायः बेवास्ता गरिन्छ, तर दुखाइले खान र बोल्न गाह्रो बनाउने मात्र होइन, लामो समय निको नभए भित्र अर्कै रोग लुकेको पनि हुन सक्छ। 2 हप्ताभन्दा बढी निको नभएको मुखको घाउ भए एक पटक देखाउन सिफारिस गर्छु।
मैले जनरल अस्पतालको मुख शल्यचिकित्सा विभागमा लिएको तालिमको अनुभवको उपयोग गरी मुखभित्रको झिल्ली (म्युकोसा) का लक्षणको पनि ध्यानपूर्वक जाँच र निदान गर्छु। 歯科ハミール高田88 मा लक्षण र औषधिबारे सजिलो गरी बुझाइन्छ, र आवश्यक परे उपयुक्त स्वास्थ्य संस्थासँग समन्वय पनि गरिन्छ।
बारम्बार आउने मुखको घाउले समस्यामा हुनुहुन्छ भने पनि Takadanobaba को तपाईंको स्थानीय क्लिनिकका रूपमा हामीसँग निर्धक्क सल्लाह लिनुहोस्।
दुखदायी मुखको घाउ चाँडै देखाए छिटो सुधार हुन्छ
मुखभित्र दुख्ने सेतो खालको घाउ (अल्सर) आएर खाँदा पोल्ने, बोल्न गाह्रो हुने अनुभव धेरैलाई भएको होला। मुखको घाउ जोसुकैलाई हुन सक्ने सामान्य लक्षण हो, तर दुखाइ बढी भई दैनिक जीवनमा असर पनि पार्न सक्छ।
धेरैजसो मुखको घाउ 1 हप्तादेखि 10 दिनजतिमा आफैँ निको हुन्छ, तर लामो समय निको नभए वा बारम्बार आए अर्कै रोग लुकेको हुन सक्छ। उपयुक्त उपचार गराए दुखाइ कम गर्न र छिटो निको पार्न पनि सकिन्छ।
हाम्रो क्लिनिकमा मुखको घाउको कारण पहिचान गरी उपयुक्त उपचार गरिन्छ। मलम र कुल्ला गर्ने औषधि प्रिस्क्राइब गरी दुखाइ कम गर्दै चाँडो सुधारको लक्ष्य राखिन्छ। 2 हप्ताभन्दा बढी निको नभएको वा बारम्बार आउने मुखको घाउले समस्यामा हुनुहुन्छ भने एक पटक सल्लाह लिनुहोस्।
मुखको घाउका प्रकार र कारण
एफ्थस मुखको घाउ
सबैभन्दा सामान्य मुखको घाउ हो, जसमा सेतो खालको घाउवरिपरि रातो भएर सुन्निएको हुन्छ। व्यास 2–10 मिलिमिटरजतिको गोलो वा अण्डाकार हुन्छ, र छुँदा धेरै दुख्छ। गालाको भित्री भाग, ओठको भित्री भाग, जिब्रो, गिजा जस्ता विभिन्न ठाउँमा आउँछ।
कारण स्पष्ट रूपमा थाहा छैन, तर थकान, तनाव, निद्राको कमी, पोषणको कमी आदिले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता घट्दा आउने सम्भावना बढ्छ। गालाको भित्री भाग टोकिँदा, वा ब्रेस वा डेन्चर लागेर झिल्लीमा चोट लाग्दा पनि आउँछ।
क्याटरल मुखको घाउ
भौतिक उत्तेजना वा ब्याक्टेरियाको संक्रमणले हुने मुखको घाउ हो। डेन्चर वा ब्रेस लाग्ने, तातो चीजले पोल्ने, गालाको भित्री भाग टोकिने जस्ता उत्तेजना यसको कारण हुन्छन्। दाँत कुहिने रोग, गिजाको रोग वा नमिलेको क्राउन पनि कारण बन्न सक्छ।
झिल्ली रातो भएर सुन्निन्छ र छालिएजस्तो हुन्छ। एफ्थस प्रकारभन्दा फरक, यसको किनारा प्रायः स्पष्ट हुँदैन र फराकिलो क्षेत्रमा फैलिन पनि सक्छ। कारण बनेको उत्तेजना हटाएपछि सुधार हुन्छ।
भाइरल मुखको घाउ
हर्पिस भाइरस, कोक्साकी भाइरस जस्ता भाइरसको संक्रमणले हुने मुखको घाउ हो। हर्पिसजन्य मुखको घाउमा ओठ वा मुखवरिपरि साना फोकाहरू आउँछन्, र फुटेपछि दुख्ने घाउ (अल्सर) बन्छ। ज्वरो वा शरीर गल्ने पनि हुन सक्छ।
हात-खुट्टा-मुख रोग पनि मुखको घाउ हुने भाइरल रोग हो। मुखभित्र मात्र होइन, हत्केला र पैतलामा पनि बिमिरा आउँछ। बालबालिकामा धेरै देखिन्छ, तर ठूलालाई पनि सर्न सक्छ।
क्यान्डिडा मुखको घाउ
क्यान्डिडा भन्ने एक प्रकारको ढुसी बढेर हुने मुखको घाउ हो। रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता घटेको बेला, एन्टिबायोटिक लामो समय खाइरहेको बेला, स्टेरोइड औषधि प्रयोग गरिरहेको बेला आदिमा हुने सम्भावना बढ्छ। डेन्चर लामो समय लगाइरहँदा डेन्चरमुनि क्यान्डिडा बढ्न सक्छ।
मुखभित्र सेतो काईजस्तो पत्र आउँछ, र जबरजस्ती उप्काए रगत आउँछ। पोल्ने दुखाइ वा स्वादमा परिवर्तन पनि महसुस हुन सक्छ। एन्टिफंगल (ढुसीविरोधी) औषधिले उपचार गर्नुपर्छ।
अन्य कारणले हुने मुखको घाउ
भिटामिन B समूह, आइरन, जिंक जस्ता पोषक तत्वको कमी पनि मुखको घाउको कारण हुन्छ। विशेष गरी भिटामिन B2 कम हुँदा मुखको घाउ आउने सम्भावना बढ्छ। धूमपानले पनि मुखको घाउको जोखिम बढाउँछ।
कहिलेकाहीँ बेहसेट रोग वा सिस्टेमिक लुपस एरिथेमाटोसस जस्ता पूरै शरीरलाई असर गर्ने रोगको लक्षणका रूपमा पनि मुखको घाउ आउन सक्छ।
मुखको घाउ बढी आउने व्यक्तिका विशेषता
थकान वा तनाव जम्मा भएको
थकान वा तनाव जम्मा भएका व्यक्तिमा रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता घटेर मुखको घाउ आउने सम्भावना बढ्छ। कामको व्यस्त समय, परीक्षाअघि, वातावरण बदलिएको बेला आदिमा विशेष ध्यान दिनुहोस्। निद्राको कमीले पनि प्रतिरोधात्मक क्षमता घटाउने भएकाले पर्याप्त आराम लिनु महत्त्वपूर्ण छ।
असन्तुलित पोषण
पोषण असन्तुलित भएका व्यक्तिमा पनि मुखको घाउ सजिलै आउँछ। विशेष गरी भिटामिन B समूह, आइरन र जिंक कम हुँदा झिल्ली स्वस्थ राख्न सकिँदैन। प्रायः बाहिर खानुहुन्छ, डाइटिङ गरिरहनुभएको छ वा छानेर मात्र खानुहुन्छ भने पोषण सन्तुलनमा ध्यान दिनुहोस्।
ब्रेस वा डेन्चर प्रयोग गर्ने
ब्रेस वा डेन्चर प्रयोग गर्ने व्यक्तिमा उपकरण झिल्लीमा लागेर चोट लाग्न सक्छ। नयाँ उपकरणमा बानी नपरुन्जेल वा डेन्चर नमिल्न थालेको बेला मुखको घाउ आउने सम्भावना बढ्छ। उपकरण लागेर दुखेमा चाँडै मिलाउन लगाउनुहोस्।
मुखको भित्री भाग टोक्ने बानी भएका
मुखको भित्री भाग टोक्ने बानी भएका व्यक्तिमा पनि एउटै ठाउँमा बारम्बार चोट लागेर मुखको घाउ आउँछ। दाँत बाङ्गोटिङ्गो भएमा वा धारिलो दाँत भएमा पनि झिल्लीमा सजिलै चोट लाग्छ।
धूमपानको बानी वा मुख सुख्खा हुने
धूमपानको बानी भएकामा मुखको घाउको जोखिम बढ्छ, किनकि चुरोटको धुवाँले झिल्लीलाई उत्तेजित गर्छ र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता घटाउँछ। मुख सजिलै सुख्खा हुने व्यक्तिमा पनि मुखको घाउ सजिलै आउँछ। लारमा कीटाणु मार्ने गुण हुने भएकाले लार घट्दा ब्याक्टेरिया सजिलै बढ्छन्।
हाम्रो मुखको घाउ उपचारका विशेषता
कारणअनुसार उपयुक्त उपचार
मुखको घाउ विभिन्न प्रकारका हुन्छन्, र कारणअनुसार उपचार विधि फरक हुन्छ। हाम्रो क्लिनिकमा पहिले घाउको प्रकार पहिचान गरेर मात्र उपयुक्त उपचार गरिन्छ। एफ्थस मुखको घाउमा मलम वा कुल्ला गर्ने औषधि, भाइरल मुखको घाउमा एन्टिभाइरल औषधि, क्यान्डिडा मुखको घाउमा एन्टिफंगल औषधि प्रिस्क्राइब गरिन्छ।
ब्रेस वा डेन्चरका कारण भएमा उपकरण मिलाइन्छ। दाँत कुहिने रोग वा गिजाको रोगका कारण भएमा त्यसको उपचारलाई प्राथमिकता दिइन्छ। कारण हटाएर मुखको घाउ फेरि आउनबाट रोकिन्छ।
रोकथामका लागि सल्लाह
मुखको घाउ बारम्बार आउनेलाई जीवनशैली सुधार र पोषणसम्बन्धी सल्लाह पनि दिइन्छ। प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन पर्याप्त निद्रा, सन्तुलित खाना र तनाव व्यवस्थापन महत्त्वपूर्ण छन्। मुखभित्र सफा राख्नु पनि महत्त्वपूर्ण छ। ध्यानपूर्वक दाँत माझ्ने र नियमित जाँचले मुखको घाउ रोकथाममा मद्दत गर्छ।
मुखको घाउ रोकथामका उपाय
पर्याप्त निद्रा र तनाव व्यवस्थापन
पर्याप्त सुत्नुहोस् र थकान जम्मा हुन नदिनुहोस्। निद्राको कमीले सिधै प्रतिरोधात्मक क्षमता घटाउँछ। व्यस्त बेलामै राम्ररी आराम लिनु महत्त्वपूर्ण छ। तनाव राम्ररी हटाउनु पनि महत्त्वपूर्ण छ। उचित व्यायाम वा रुचिका काममा समय दिँदा तनाव कम गर्न सकिन्छ।
सन्तुलित खाना
पोषण सन्तुलित खाना खाने प्रयास गर्नुहोस्। विशेष गरी भिटामिन B समूह धेरै भएका खाना बढी खानुहोस्। सुँगुरको मासु, कलेजो, अण्डा, नात्तो (किण्वित भटमास), पालुङ्गो, केरा आदि सिफारिस गरिन्छ। आइरन र जिंक पनि झिल्ली स्वस्थ राख्न आवश्यक छन्।
ध्यानपूर्वक मुखको सरसफाइ
मुखभित्र सफा राख्न ध्यानपूर्वक दाँत माझ्नुहोस्। खाना खाएपछि र सुत्नुअघि अनिवार्य रूपमा दाँत माझेर ब्याक्टेरिया बढ्न नदिनुहोस्। तर कडा ब्रसले बलियोसँग माझ्दा झिल्लीमा चोट लाग्न सक्ने भएकाले नरम ब्रसले बिस्तारै माझ्नुहोस्।
मुखको भित्री भाग नटोक्न सावधानी
खाना खाँदा शान्त भएर बिस्तारै चपाउनुहोस्। थाकेको वा हतारमा हुँदा मुखभित्र टोकिने सम्भावना बढ्छ। दाँत बाङ्गोटिङ्गो भएमा वा धारिलो दाँत भएमा दन्त क्लिनिकमा मिलाउन सिफारिस गर्छौँ।
ब्रेस र डेन्चरको उचित हेरचाह
ब्रेस वा डेन्चर प्रयोग गर्नेले उपकरण लागेर दुखेमा नसही चाँडै मिलाउन लगाउनुहोस्। डेन्चर दिनहुँ सफा राख्नुहोस् र सुत्दा निकाल्नुहोस्। डेन्चर मिलेको छ कि छैन नियमित जाँच गराउनु पनि महत्त्वपूर्ण छ।
धूमपान त्याग र उत्तेजक खाना कम
धूमपान गर्नुहुन्छ भने छाड्ने विचार गर्नुहोस्। चुरोटले मुखको घाउ मात्र होइन, गिजाको रोग र मुखको क्यान्सरको जोखिम पनि बढाउँछ। मदिरा पनि कम गर्नुहोस्। धेरै उत्तेजक खानाले पनि झिल्लीलाई हानि गर्न सक्ने भएकाले सीमित मात्रामा खानुहोस्।
उपचार प्रक्रिया
सोधपुछ र परामर्श
मुखको घाउ कहाँ छ, कति ठूलो छ, कति दुख्छ, कहिलेदेखि छ जस्ता कुरा विस्तारमा बताउनुहोस्। मुखको घाउ बारम्बार आउँछ भने कति पटक आउँछ र जीवनशैलीबारे पनि सोधिन्छ।
निदान
मुखको घाउको अवस्था विस्तृत रूपमा हेरेर प्रकार छुट्याइन्छ। एफ्थस, क्याटरल, भाइरल जस्ता प्रकार प्रायः देखावट र लक्षणबाट छुट्याउन सकिन्छ। 2 हप्ताभन्दा बढी निको नभएमा वा घातक हुन सक्ने सम्भावना भएमा तन्तु जाँच (बायोप्सी) सिफारिस गर्न सकिन्छ।
उपचारको व्याख्या
मुखको घाउको प्रकार र उपयुक्त उपचार विधि सजिलो गरी बुझाइन्छ। मलम, लेजर उपचार, एन्टिभाइरल वा एन्टिफंगल औषधि जस्ता लक्षणअनुसारको उपचार प्रस्ताव गरिन्छ। उपचारको अवधि र खर्चबारे पनि बुझाएर, तपाईं सहमत भएपछि मात्र उपचार सुरु गरिन्छ।
उपचार
एफ्थस मुखको घाउमा यसैका लागि बनेको मलम प्रिस्क्राइब गरिन्छ। घाउमा सिधै लगाउँदा दुखाइ कम हुन्छ र छिटो निको हुन्छ। लेजर उपचार चाहनेलाई लेजर लगाइन्छ। केही मिनेटमै सकिन्छ र एनेस्थेसिया पनि चाहिँदैन। भाइरल वा क्यान्डिडा मुखको घाउमा प्रत्येकलाई मिल्ने औषधि प्रिस्क्राइब गरिन्छ।
फलो-अप र जीवनशैली सल्लाह
उपचारपछि मुखको घाउ कसरी निको हुँदैछ हेरिन्छ। सामान्यतया केही दिनदेखि 1 हप्ताजतिमा सुधार हुन्छ। लामो समय निको नभए वा झन् बिग्रिए फेरि देखाउनुहोस्। मुखको घाउ बारम्बार आउनेलाई रोकथामका लागि जीवनशैलीसम्बन्धी सल्लाह पनि दिइन्छ।
नियमित मेन्टेनेन्स
मुखको घाउ रोक्न मुखभित्र सफा राख्नु महत्त्वपूर्ण छ। नियमित जाँच र दाँत सफाइद्वारा दाँत कुहिने रोग र गिजाको रोग रोकेर मुखको घाउ कम आउने वातावरण बनाऔँ।
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू
मुखको घाउ त्यसै छोडे पनि निको हुन्छ?
धेरैजसो मुखको घाउ 1 हप्तादेखि 10 दिनजतिमा आफैँ निको हुन्छ। तर धेरै दुखेमा वा खाना खान नसकेमा उपचार गराउँदा छिटो आराम मिल्न सक्छ। 2 हप्ताभन्दा बढी निको नभएमा अर्को रोगको सम्भावना पनि हुने भएकाले अवश्य देखाउनुहोस्।
मुखको घाउ हुँदा खानामा के ध्यान दिने?
धेरै उत्तेजक खाना नखानुहोस्। पिरो, अमिलो, धेरै नुनिलो र तातो खानाले घाउमा पोलेर दुखाइ बढाउँछ। नरम र कम उत्तेजक खाना छान्नुहोस्। जाउलो, उडोन, टोफु, दही आदि सिफारिस गरिन्छ।
बजारमा पाइने औषधिले पनि काम गर्छ?
बजारमा पाइने मुखको घाउको मलमले पनि काम गर्छ। स्टेरोइड भएको मलमले सुजन घटाएर दुखाइ कम गर्छ। तर भाइरल वा क्यान्डिडा मुखको घाउमा यसले काम गर्दैन र कहिलेकाहीँ झन् बिगार्न पनि सक्छ, त्यसैले लामो समय निको नभए दन्त क्लिनिकमा देखाउनुहोस्।
मुखको घाउ अरूलाई सर्छ?
एफ्थस मुखको घाउ अरूलाई सर्दैन। तर हर्पिसजन्य मुखको घाउ वा हात-खुट्टा-मुख रोग जस्ता भाइरल मुखको घाउ सर्न सक्छ। तौलिया वा गिलास साझा प्रयोग नगर्नुहोस् र राम्ररी हात धुनुहोस्।
मुखको घाउ र क्यान्सर कसरी छुट्याउने?
मुखको घाउ सामान्यतया 1–2 हप्तामा निको हुन्छ, तर क्यान्सर निको हुँदैन। क्यान्सरमा प्रायः कडा डल्लो हुन्छ र किनारा स्पष्ट हुँदैन। 2 हप्ताभन्दा बढी निको नभए, झन्झन् ठूलो हुँदै गए वा सजिलै रगत आउने भए चाँडै जाँच गराउनुहोस्।
बच्चाले मुखको घाउका कारण खाना खान सक्दैन। के गर्ने?
धेरै दुखेमा चिसो, नरम र कम उत्तेजक खाना दिनुहोस्। आइसक्रिम, जेली, चिसो उडोन आदि सिफारिस गरिन्छ। दन्त क्लिनिकबाट दुखाइ कम गर्ने मलम पनि प्रिस्क्राइब गराउन सकिन्छ।
Takadanobaba मा मुखको घाउको उपचार चाहनेहरूका लागि
歯科ハミール高田88 मा मुखको घाउको कारण पहिचान गरी उपयुक्त उपचारद्वारा चाँडो सुधारको लक्ष्य राखिन्छ। मलम र लेजर उपचारले दुखाइ कम गरी सहज दैनिक जीवनमा फर्कन सक्नुहुन्छ। 2 हप्ताभन्दा बढी निको नभएको वा बारम्बार आउने मुखको घाउले समस्यामा हुनुहुन्छ भने एक पटक सल्लाह लिनुहोस्।
Takadanobaba स्टेशनबाट पैदल 1 मिनेट, शनिबार र आइतबार पनि उपचार हुने भएकाले काम वा पढाइको फुर्सदमा पनि आउन सक्नुहुन्छ। दुखदायी मुखको घाउ नसही, चाँडै देखाएर छिटो निको पारौँ।