म्यूकोसीलको उपचार
歯科ハミール高田88 प्रमुख डाक्टर
Masashi Motegi
नमस्ते। म प्रमुख डाक्टर Masashi Motegi हुँ।
म्यूकोसील ओठ वा जिब्रोमुनि जस्ता ठाउँमा फोकाजस्तो फुलेको भाग आउने समस्या हो, र फुटे पनि बारम्बार फेरि आउनु यसको विशेषता हो। “दुख्दैन” भनेर त्यसै छोडिराख्ने धेरै हुनुहुन्छ, तर जरैदेखि सुधार गर्न उपयुक्त निदान र उपचार आवश्यक छ।
मसँग जनरल अस्पतालको मुख शल्यचिकित्सा विभागमा तालिमको अनुभव छ, र यस्ता मुखभित्रको झिल्लीका समस्याको उपचार पनि हाम्रो क्लिनिकमा गरिन्छ। उपचारको विवरण र प्रक्रिया पहिल्यै ध्यानपूर्वक बुझाइने भएकाले ढुक्क हुनुहोस्।
“ओठभित्रको फुलेको भागको चिन्ता छ” भने त्यसै नछोडी Takadanobaba को तपाईंको स्थानीय क्लिनिकका रूपमा हामीसँग एक पटक सल्लाह लिनुहोस्।
म्यूकोसील भनेको के हो?
म्यूकोसील मुखभित्र आउने फोकाजस्तो गाँठो हो, जसभित्र लार जम्मा भएको हुन्छ। चिकित्सामा यसलाई “म्युकस रिटेन्सन सिस्ट” पनि भनिन्छ। लार ग्रन्थिबाट लार बोक्ने नलीमा चोट लागेर वा नली थुनिएर लार वरपरको तन्तुमा चुहिई थैलीजस्तो भएर जम्मा हुँदा यो बन्छ।
सबैभन्दा धेरै तल्लो ओठको भित्री भागमा आउँछ, जुन कुलको करिब 80% हो। यसबाहेक गालाको भित्री भाग, जिब्रोमुनि, माथिल्लो ओठ, मुखको भुइँ आदिमा पनि आउन सक्छ। आकार केही मिलिमिटरदेखि केही सेन्टिमिटरसम्म हुन्छ, र रङ पारदर्शी वा नीलो-सेतो हुन्छ। सतह चिल्लो हुन्छ, र छुँदा लिबलिब नरम लाग्छ।
म्यूकोसीलका 2 प्रकार छन्। पहिलो “म्युकस एक्स्ट्राभेसेसन सिस्ट” हो, जसमा लार ग्रन्थिको नलीमा चोट लागेर लार बाहिर चुहिन्छ। तल्लो ओठमा प्रायः आउने यही प्रकार हो, र 10–39 वर्ष उमेरका युवामा धेरै देखिन्छ। अर्को “म्युकस रिटेन्सन सिस्ट” हो, जसमा लार ग्रन्थिको नली थुनिएर लार जम्मा हुन्छ। यो वृद्धवृद्धामा धेरै हुन्छ, र जिब्रोमुनि वा मुखको भुइँमा आउने सम्भावना बढी हुन्छ।
म्यूकोसील हानिरहित गाँठो हो, र क्यान्सरमा परिणत हुँदैन। तर त्यसै छोडे बिस्तारै ठूलो हुने वा बारम्बार आउने हुन सक्छ। टोकिएर फुटे दुख्ने घाउ (अल्सर) बन्न पनि सक्ने भएकाले चिन्ता लागे चाँडै देखाउन सिफारिस गर्छौँ।
म्यूकोसीलका कारण
ओठ वा गाला टोकिनु
सबैभन्दा सामान्य कारण ओठ वा गाला टोकिनु हो। खाना खाँदा वा बोल्दा गल्तीले टोक्दा लार ग्रन्थिको नलीमा चोट लाग्छ। नली काटिएपछि लार वरपरको तन्तुमा चुहिएर जम्मा हुन्छ र म्यूकोसील बन्छ। तल्लो ओठ टोकिन सजिलो ठाउँ भएकाले म्यूकोसील सबैभन्दा धेरै यहीँ आउँछ।
ओठ टोक्ने बानी
ओठ टोक्ने बानी भएकामा म्यूकोसील बारम्बार आउन सक्छ। तनाव वा नर्भस हुँदा थाहै नपाई ओठ टोकिरहेको हुन सक्ने भएकाले सचेत भएर ध्यान दिनु महत्त्वपूर्ण छ।
दाँत बाङ्गोटिङ्गो भएको
दाँत बाङ्गोटिङ्गो भएमा पनि ओठ वा गाला टोकिन सजिलो हुन्छ। माथिल्ला दाँत अगाडि निस्केको, तल्लो बङ्गारा अगाडि आएको, वा दाँत धारिलो भएको जस्ता समस्याले झिल्लीमा चोट लाग्न सजिलो हुन्छ। डेन्चर वा ब्रेस लागेर पनि लार ग्रन्थिको नलीमा चोट लाग्न सक्छ।
उमेरसँगै लार ग्रन्थि थुनिनु
वृद्धवृद्धामा धेरै हुने म्युकस रिटेन्सन सिस्ट उमेर बढ्दै जाँदा लार ग्रन्थिको नली सजिलै थुनिने कारणले हुन्छ। लारको संरचना बदलिँदा वा नलीभित्र लारको ढुंगा बन्दा लार राम्ररी बग्दैन, र नलीभित्र लार जम्मा भएर सिस्ट बन्छ।
चोटपटक
लडेर ठोक्किँदा वा खेलकुदमा धक्का लाग्दा लार ग्रन्थिको नलीमा चोट लाग्न सक्छ। दाँतको उपचारका क्रममा गल्तीले ओठ टोकिन पनि सक्छ।
हाम्रो म्यूकोसील उपचारका विशेषता
सूक्ष्म जाँच र निदान
म्यूकोसीलजस्तै देखिने गाँठामा फाइब्रोमा, लिपोमा, हेमान्जियोमा आदि पर्छन्। कहिलेकाहीँ घातक गाँठो पनि हुन सक्ने भएकाले सही निदान महत्त्वपूर्ण छ। हाम्रो क्लिनिकमा गाँठोको रङ, आकार, कडापन, स्थान आदि विस्तृत रूपमा हेरिन्छ, र आवश्यक परे इमेजिङ जाँच गरिन्छ।
म्यूकोसील पारदर्शी वा नीलो-सेतो रङको हुन्छ र छुँदा लिबलिब नरम हुन्छ, तर फाइब्रोमा सेतो खालको कडा डल्लो हुन्छ, र हेमान्जियोमा रातो-बैजनी रङको हुन्छ। प्रायः देखावटबाटै छुट्याउन सकिन्छ, तर स्पष्ट नभए तन्तु जाँच (बायोप्सी) गर्न सकिन्छ। (यस्तो अवस्थामा जाँच उपकरण भएको अस्पतालको दन्त विभाग आदिमा पठाइन सक्छ।)
केसअनुसार उपयुक्त उपचार
म्यूकोसीलको आकार, स्थान र बारम्बार आउँछ कि आउँदैन भन्ने आधारमा उपचार विधि छानिन्छ। सानो छ र बारम्बार आएको छैन भने निगरानीमा राख्न पनि सकिन्छ। ठूलो हुँदै गएको वा बारम्बार आउने भए काटेर निकाल्न सिफारिस गर्छौँ।
काटेर निकाल्ने तरिकामा सिस्ट मात्र निकाल्ने र कारण बनेको लार ग्रन्थिसमेत निकाल्ने जस्ता विधि छन्, र केसअनुसार सबैभन्दा उपयुक्त विधि छानिन्छ। कारण बनेको लार ग्रन्थि पनि सँगै निकाल्दा फेरि आउनबाट रोक्न मद्दत पुग्छ।
पीडालाई ध्यानमा राखेको उपचार
म्यूकोसील लोकल एनेस्थेसिया दिएर काटिन्छ। एनेस्थेसियाअघि सतहमा लगाउने एनेस्थेसिया लगाइन्छ, र इलेक्ट्रिक सिरिन्जले बिस्तारै औषधि हालेर सुई लगाउँदाको दुखाइ न्यूनतम राखिन्छ। एनेस्थेसियाले राम्ररी काम गरेपछि मात्र उपचार सुरु गरिने भएकाले उपचारका बेला दुखाइ लगभग महसुस हुँदैन। (आकार वा अवस्थाअनुसार अस्पतालको दन्त विभागमा पठाइन सक्छ।)
उपचारमा 15 देखि 30 मिनेटजति लाग्छ, र सोही दिन घर जान सकिन्छ। उपचारपछि दुखाइ कम गर्ने औषधि दिइन्छ, त्यसैले दुखाइ भए नसही खानुहोस्।
म्यूकोसीलको उपचार विधि
निगरानी
सानो म्यूकोसील छ, दुख्दैन र दैनिक जीवनमा बाधा छैन भने निगरानीमा राख्न पनि सकिन्छ। आफैँ फुटेर भित्रको तरल निस्कँदा केही समय सानो हुन्छ। तर फेरि लार जम्मा भएर ठूलो हुने सम्भावना धेरै भएकाले बारम्बार आए काटेर निकाल्ने विचार गरिन्छ।
सिस्ट काटेर निकाल्ने
म्यूकोसील ठूलो हुँदै गएमा वा बारम्बार आएमा काटेर निकाल्नुपर्छ। लोकल एनेस्थेसिया दिएर सिस्टलाई वरपरको तन्तुबाट छुट्याएर निकालिन्छ। सिस्टको भित्ता बाँकी नरहने गरी ध्यानपूर्वक निकाल्दा फेरि आउनबाट रोक्न मद्दत पुग्छ। चिरेको ठाउँमा टाँका लगाइन्छ, र 1 हप्तादेखि 10 दिनपछि टाँका निकालिन्छ।
कारण बनेको लार ग्रन्थि निकाल्ने
सिस्ट मात्र निकाल्दा पनि फेरि आउन सक्ने भएकाले कारण बनेको सानो लार ग्रन्थि पनि सँगै निकाल्ने गरिन्छ। विशेष गरी बारम्बार आउने म्यूकोसीलमा लार ग्रन्थिसमेत निकाल्दा फेरि आउने दर घटाउन सकिन्छ। साना लार ग्रन्थि मुखभित्र धेरै हुने भएकाले केही निकाल्दा पनि लार निस्कनमा असर पर्दैन।
लेजर उपचार
सानो म्यूकोसीललाई लेजरले डढाउने विधि पनि छ। लेजर लगाएर सिस्टलाई वाष्पीकरण गरिन्छ। रगत कम बग्ने र उपचारपछि कम सुन्निने यसका फाइदा हुन्। तर ठूलो वा गहिरो ठाउँमा भएको सिस्टका लागि यो उपयुक्त हुँदैन।
उपचार प्रक्रिया
सोधपुछ र परामर्श
गाँठो कहिलेदेखि छ, ठूलो हुँदैछ कि, पहिले पनि यस्तै आएको थियो कि जस्ता कुरा विस्तारमा बताउनुहोस्। ओठ टोक्ने बानी छ कि छैन भन्ने पनि हेरिन्छ। उपचारबारेका चिन्ता वा प्रश्नको पनि ध्यानपूर्वक जवाफ दिन्छौँ।
जाँच र निदान
गाँठोको रङ, आकार, कडापन, स्थान आदि विस्तृत रूपमा हेरिन्छ। म्यूकोसील पारदर्शी वा नीलो-सेतो रङको हुन्छ र छुँदा लिबलिब नरम हुन्छ। प्रायः देखावटबाटै निदान गर्न सकिन्छ, तर अरू गाँठोबाट छुट्याउनुपर्ने भए इमेजिङ जाँच वा तन्तु जाँच (बायोप्सी) गर्न सकिन्छ। (यस्तो अवस्थामा जाँच उपकरण भएको अस्पतालको दन्त विभाग आदिमा पठाइन सक्छ।)
उपचारको व्याख्या
जाँचको नतिजाका आधारमा म्यूकोसीलको अवस्था र उपचार विधि सजिलो गरी बुझाइन्छ। निगरानीमा राखे पुग्छ कि काट्नुपर्छ, काट्ने भए कुन विधिले गर्ने जस्ता कुरा विस्तारमा बताइन्छ। खर्च र उपचार अवधिबारे पनि बुझाएर, तपाईं सहमत भएपछि मात्र उपचार सुरु गरिन्छ।
काटेर निकाल्ने उपचार
काट्नुपर्ने भए लोकल एनेस्थेसिया दिएर उपचार सुरु गरिन्छ। एनेस्थेसियाले राम्ररी काम गरेको पक्का गरेर मात्र सिस्टलाई वरपरको तन्तुबाट छुट्याएर निकालिन्छ। सिस्टको भित्ता बाँकी नरहने गरी ध्यानपूर्वक निकालिन्छ, र कारण बनेको लार ग्रन्थि पनि सँगै निकालिन्छ। चिरेको ठाउँमा टाँका लगाइन्छ, र गजले थिचेर रगत रोकिन्छ। उपचारमा 15 देखि 30 मिनेटजति लाग्छ। (आकार वा अवस्थाअनुसार अस्पतालको दन्त विभाग आदिमा पठाइन सक्छ।)
उपचारपछिको व्याख्या र फलो-अप
काटेपछि रगत रोकिएको पक्का गरेर मात्र घर पठाइन्छ। उपचारपछि ध्यान दिनुपर्ने कुरा र दुखाइ कम गर्ने औषधि खाने तरिका विस्तारमा बताइन्छ। अर्को दिन वा केही दिनपछि घाउ कीटाणुरहित गर्न आउनुपर्छ, र घाउको अवस्था हेरिन्छ। 1 हप्तादेखि 10 दिनपछि टाँका निकालिन्छ।
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू
म्यूकोसील त्यसै छोडे हुन्छ?
सानो छ र कुनै लक्षण छैन भने निगरानीमा राख्न पनि सकिन्छ। आफैँ फुटेर सानो हुन सक्छ, तर प्रायः फेरि ठूलो हुन्छ। ठूलो हुँदै गए वा बारम्बार आए काटेर निकाल्न सिफारिस गर्छौँ।
म्यूकोसील आफैँ फुटाउन मिल्छ?
आफैँ फुटाउन सिफारिस गर्दैनौँ। जबरजस्ती फुटाउँदा संक्रमण हुन वा दाग रहन सक्छ। भित्रको तरल निकाले पनि सिस्टको भित्ता बाँकी रहने भएकाले फेरि आउँछ। चिन्ता लागे दन्त क्लिनिकमा उचित उपचार गराउनुहोस्।
काटेर निकालेपछि फेरि आउँछ?
सिस्ट मात्र काटेमा फेरि आउन सक्छ। कारण बनेको लार ग्रन्थि पनि सँगै निकाल्दा फेरि आउने दर घटाउन सकिन्छ। तर ओठ टोक्ने बानी जारी रहे अर्को ठाउँमा नयाँ आउन सक्छ।
काटेपछिको दाग देखिन्छ?
मुखभित्रको घाउ छिटो निको हुन्छ, र दाग पनि खासै देखिँदैन। टाँकाको धागोको दाग अलिकति रहन सक्छ, तर समयसँगै हल्का हुँदै जान्छ। ओठको बाहिरी भाग होइन, भित्री भाग चिरिने भएकाले बाहिरबाट देखिने दाग लगभग हुँदैन।
बच्चाहरूलाई पनि म्यूकोसील हुन्छ?
बच्चाहरूलाई पनि हुन्छ। विशेष गरी 10–19 वर्ष उमेरकामा धेरै देखिन्छ। कक्षामा वा खेल्दा ओठ टोकिनु यसको कारण हुन्छ। चिन्ता लागे चाँडै देखाउन सिफारिस गर्छौँ।
म्यूकोसील क्यान्सरमा परिणत हुन्छ?
म्यूकोसील हानिरहित गाँठो हो, र क्यान्सरमा परिणत हुँदैन। तर अरू गाँठोबाट छुट्याउन जाँच आवश्यक पर्न सक्छ। 2 हप्ताभन्दा बढी बितिसक्दा पनि परिवर्तन नभए, झन्झन् ठूलो हुँदै गए वा कडा डल्लो भए, निश्चित हुन जाँच गराउन सिफारिस गर्छौँ।
Takadanobaba मा म्यूकोसीलको उपचार चाहनेहरूका लागि
歯科ハミール高田88 मा म्यूकोसीलको सूक्ष्म जाँच र उपयुक्त उपचार गरिन्छ। सानो चीरबाट ध्यानपूर्वक काटेर निकालिन्छ, र फेरि आउन नदिन कारण बनेको लार ग्रन्थि पनि सँगै निकालिन्छ। दुखाइमा ध्यान दिने उपचारले ढुक्कसँग उपचार गराउन सक्नुहुन्छ।
Takadanobaba स्टेशनबाट पैदल 1 मिनेट, शनिबार र आइतबार पनि उपचार हुने भएकाले काम वा पढाइको फुर्सदमा पनि आउन सक्नुहुन्छ। ओठ वा मुखभित्र फोकाजस्तो केही छ, वा चिन्ता लाग्ने गाँठो छ भने निर्धक्क सल्लाह लिनुहोस्। चाँडै उपचार गराएर सहज जीवनमा फर्कौँ।